Canonical domain sozlugu

Bu sozluk, schema, API, pipeline, fixture ve teknik belgelerde kullanilacak canonical domain adlarini sabitler. Tanimlar kabul edilmis core/annotation sinirini, token modelini, span sozlesmesini ve annotation modelini ozetler; yeni bir fiziksel schema karari vermez.

Adlandirma kurali

• Kodda ve veri sozlesmelerinde tablolardaki canonical teknik terim kullanilir. Kod bicimleri kucuk harfli ASCII snake_case bicimindedir.
• Turkce etiketler aciklama ve arayuz metnidir. Machine key yerine gecmez ve kimlik olusturmaz.
• Legacy tablo veya alan adi ancak migration alias’i olarak belgelenebilir. Yeni authority olusturmaz.
• Bir terimin tanimi, identity seviyesi ya da authority sinifi degisecekse bu sayfa sessizce yeniden yorumlanmaz; ilgili mimari karar supersede edilir.

Backtick icindeki her terim public kind veya fiziksel tablo adi degildir. Bu sayfa dort ad sinifini ayirir: kavramsal siniflandirici, logical entity/relation, derived projection etiketi ve CAT-001’de acikca listelenen public kind_key. Yalniz son sinif semantic reference endpoint’i olabilir. Fiziksel schema veya API bir logical adi farkli yazacaksa canonical terime explicit mapping belgelemelidir.

Bir ad secmeden once su sorular sirayla sorulur: Kaynak metni mi kuruyor, yeniden kullanilabilir bir kavrami mi tanimliyor, kavramin corpus’taki uygulamasini mi bildiriyor, yalnizca kanit mi tutuyor, yoksa kabul edilmis girdilerden tekrar uretilebiliyor mu?

Authority ve yasam dongusu

Kavramsal terim	Turkce karsilik	Normative tanim
canonical_core	canonical core	Belirli bir metin release’ini kaynak sirasinda ve birebir reconstruct etmek icin gereken en kucuk kabul edilmis fact seti. Annotation olmadan calisir.
annotation_layer	annotation katmani	Core’u degistirmeden ona semantic, yapisal, lexical, rendering veya alignment assertion’i ekleyen ayri surumlenen katman.
domain_authority	alan authority’si	Corpus’ta bir yer secilmeden de anlamli olan, tekrar kullanilabilir semantic ya da orthographic kavram. Lexeme ve compound entry bu siniftadir.
occurrence_annotation	occurrence assertion’i	Bir domain kavraminin belirli core entity veya span’da nerede ve nasil uygulandigini bildiren release-bound kayit.
control_evidence	kontrol kaniti	Kaynak, artifact, import, donusum, validation ve curation olaylarinin kaniti. Corpus ya da semantic kavram degildir.
derived_state	turetilmis durum	Exact immutable/curated girdilerden versioned bir builder ile deterministik yeniden uretilen projection. Bagimsiz public kimligi ve authority’si yoktur.
cache	cache	Performans icin tutulabilen, silinmesi authoritative sonucu degistirmeyen gecici projection. Rebuild zorunlulugu yoktur.

Bu satirlar authority/lifecycle siniflandiricilaridir; schema entity’si, API resource’u veya public kind_key degildir.

derived_state ile cache ayni degildir. Derived veri ayni contract ve input root’larindan parity saglayarak yeniden uretilmelidir; cache’in yoklugu yalniz performansi etkiler. Kalicilik ve mutation kurallari tablo kaliciligi matrisinde normatiftir.

Core metin terimleri

Canonical terim	Kimlik verdigi sey	Ayirt edici kural
work	Mantiksal eser	Bir dildeki ya da edisyondaki metin snapshot’i degildir.
text_version	Bir eserin dil/edisyon bazli exact metin snapshot’i	Baska bir dilin cevirisi kendi core’una sahip ayri text version’dir.
core_release	Exact core fact setini ve digest’ini secen immutable yayin envelope’u	Annotation veya curation release’i degildir.
book, chapter, paragraph	Core hiyerarsisindeki ordered occurrence	Baslik annotation’i veya tekrar grubu degildir.
sentence_occurrence	Parent’i ve pozisyonu sabit exact cumle occurrence’i	Yalniz tekrar eden cumle metniyle tanimlanmaz.
token_form	Bir text version icindeki exact, non-empty ve unnormalized orthographic body degeri	Lemma, kok, anlam, noktalama, bosluk ve Ottoman karsilik tasimaz.
token_occurrence	Bir cumledeki immutable ve ordered body occurrence’i	Public core anchor’dir; form, pozisyon, exact body kanali ve trailing text ile reconstruct’a katilir.
tokenization_profile	Body sinirlarini ve kalan codepoint’lerin exact sahipligini belirleyen versioned contract	Runtime tokenizer tercihi ya da serbest config degildir.

token_form deger kimligidir; token_occurrence konum kimligidir. Ayni formun binlerce occurrence’i olabilir. Ayni gorunen iki form farkli text version’larda ayri core kimlikleridir. “Bu yazim nerelerde geciyor?” form uzerinden, “buradaki kelime ne?” occurrence uzerinden, “ayni lexeme nerelerde?” ise kabul edilmis lexical annotation uzerinden sorulur.

Anchor ve secim terimleri

Canonical terim	Ad sinifi	Normative tanim
text_span	Public kind ve logical entity	Tek bir reconstructed core cumledeki immutable, non-empty ve contiguous [start_scalar, end_scalar) araligi. Yalniz neresi sorusunu cevaplar; semantic type tasimaz.
span_occurrence_members	Derived projection etiketi	Aligned span’in koordinatlarindan turetilen ordered token/literal occurrence uyeligi. Bagimsiz logical authority, public kimlik veya semantic rol degildir.
text_selection	Public kind ve logical entity	Ayni profile, core release ve text version icindeki bir veya daha fazla span’in canonical source-order composition’i. Cumleler arasi ya da kesintili secimleri temsil eder.
text_selection_member	Non-referenceable logical relation	Selection kimligini kapatan immutable ve ordered span uyeligi. Selection’dan ayri public kind veya semantic endpoint degildir.

Tek basina span_member canonical ad degildir: token/occurrence projection’i mi, yoksa selection’in span uyesi mi oldugunu gizler. Ilk anlamda derived projection etiketi span_occurrence_members, ikinci anlamda logical relation text_selection_member kullanilir. Bunlarin hicbiri ayri public kind degildir.

Iki bitisik same-sentence span yeni bir selection uyesi olarak korunmaz; issuance oncesinde tek primitive span’a birlestirilir. Span’in secili metni compound, heading veya segment oldugunu kendiliginden ispatlamaz.

Compound ve segment terimleri

Canonical terim	Normative tanim
compound_entry	Terkibin corpus’tan bagimsiz semantic tanimi ve kalici domain referent’i.
compound_variant	Bir compound entry’nin kabul edilmis linguistic surface varyanti. Core token form veya corpus occurrence’i degildir.
compound_occurrence	Bir compound variant’in belirli release-bound text_span uzerindeki kabul edilmis uygulamasi. Boundary bu kimligin parcasidir.
compound_member_role	Compound occurrence icindeki exact token occurrence’a verilen component, connector veya inflection_host gibi typed semantic rol. Geometrik span uyeliginin kopyasi degildir.
compound_child	Iki nested compound occurrence arasindaki reviewed, typed ve acyclic semantic iliski. Geometrik containment tek basina bu iliskiyi kurmaz.
segment	Bir structural release icinde, bir veya daha cok span’dan olusan selection’a bagli anlamli metin parcasi occurrence’i. Terkip tanimi degildir.

lisan-i hal bir compound_entry; lisan-i haliyle onun bir compound_variant; besinci sozdeki exact gorunumu ise bir compound_occurrence olabilir. bir manevi tuba-i cennet gibi daha genis bir ifade semantic/yapisal amacla segment olabilir; icindeki tuba-i cennet compound kimligini kaybetmez.

Bir Ottoman mapping’in hakikat-i ulviyesine ki gibi genis bir span’i render etmesi o span’i compound yapmaz. ki, de, ve veya ile ancak reviewed boundary ve compound_member_role kaniti varsa compound uyesidir. Rendering coverage ile compound semantics bu nedenle ayri kalir.

Lexical ve lugat terimleri

Canonical terim	Normative tanim
lexeme	Bir dildeki lexical semantic birim. Surface yazim, corpus konumu ve sozluk kaydi degildir.
lexeme_form	Bir lexeme’ye ait kabul edilmis linguistic surface form. Text-version-scoped exact token_form ile ayni kimlik degildir.
lexical_root	Curated linguistic kok authority’si. Suffix stripping, normalize string veya benzer yazim sonucu degildir.
lexeme_root_assertion	Belirli lexeme ile lexical root arasindaki typed kabul edilmis analiz. Kok metnini lexeme satirina gommez.
form_analysis	Exact token occurrence’i bir lexeme form/analizine baglayan contextual assertion. Homograph ayrimi burada yapilir.
dictionary_source	Lugat kaynaginin domain/provenance kimligi.
dictionary_entry	Bir dictionary source icindeki madde basi referent’i. Lexeme veya compound entry ile otomatik olarak ayni degildir.
dictionary_sense	Dictionary entry altindaki tek anlam kimligi ve metin authority’si.
lexeme_sense_link	Lexeme ile uygun dictionary sense arasindaki typed genel iliski.
compound_sense_link	Tum compound entry ile uygun dictionary sense arasindaki typed iliski. Child kelime anlamini terkip anlami yapmaz.
token_sense_selection	Belirli token occurrence icin contextual olarak secilmis sense.
compound_sense_selection	Belirli compound occurrence icin contextual olarak secilmis tam terkip sense’i.

Homograph’lar exact yazima bakilarak global bir kokte birlestirilmez. Ornegin bas, ba's ve farkli anlamlardaki kar/kari analizleri occurrence baglaminda secilir. esya -> esy veya mevzun -> mevz gibi mekanik kisaltmalar lexical_root olamaz. Bir anlam bulunamamasi token ya da compound occurrence’i gecersiz kilmaz.

Osmanlica rendering terimleri

Canonical terim	Normative tanim
orthographic_form	Kaynak imla ile kabul edilmis display imlasini birlikte koruyan Ottoman form authority’si.
mapping_pattern	Latin matcher inputunu, normalization contract’ini ve longest-match onceligini tanimlayan versioned authority.
pattern_output	Bir mapping pattern’i orthographic form ve display style rule’a baglayan kabul edilmis cikti.
rendering_occurrence	Pattern output’un exact release-bound span’a uygulanma assertion’i. Compound occurrence degildir.
effective_span_rendering	Accepted Ottoman release’ten hesaplanan reader projection’i. Derived’dir ve public authority tasimaz.

orthographic_form corpus’tan bagimsiz “nasil yazilir?” sorusuna; rendering_occurrence ise “bu exact yerde hangi kabul edilmis cikti uygulandi?” sorusuna cevap verir. Harekeler, izafet ve sedde gibi display kararlari core Latin metni ya da compound boundary’sini degistirmez.

Capability terimleri

Canonical terim	Anlami
exact_addressability	Typed route ile tarihsel bir ID’yi exact cozebilme.
semantic_referenceability	Gelecekteki reference edge’in source veya target’i olabilme. Yalniz kapali katalogdaki kind’ler icindir.
searchability	Bir query/index sonucu olarak bulunabilme. Kimlik veya authority degildir.
embeddability	Bound core/anchor uzerinden exact metin ya da rendering sunabilme.
provenance_targetability	Typed evidence/assertion’in hedefi olabilme. Semantic reference katalogundan daha genis olabilir.
public_visibility	Role, release ve policy’ye gore aciklanabilme. Referenceable olmaktan ayri hesaplanir.

Public kind adlarinin kapali listesi ve owner bridge kurallari referenceable entity katalogunda normatiftir. Her UUID, release, member, claim, candidate veya projection semantic endpoint degildir.

Iliski haritasi

flowchart LR
  core[canonical_core] --> occurrence[token_occurrence]
  occurrence --> span[text_span]
  span --> compoundOccurrence[compound_occurrence]
  compoundEntry[compound_entry] --> compoundVariant[compound_variant]
  compoundVariant --> compoundOccurrence
  occurrence --> formAnalysis[form_analysis]
  lexeme[lexeme] --> lexemeForm[lexeme_form]
  lexemeForm --> formAnalysis
  lexicalRoot[lexical_root] --> lexemeRoot[lexeme_root_assertion]
  lexeme --> lexemeRoot
  dictionarySense[dictionary_sense] --> lexemeSense[lexeme_sense_link]
  dictionarySense --> compoundSense[compound_sense_link]
  lexeme --> lexemeSense
  compoundEntry --> compoundSense
  span --> rendering[rendering_occurrence]
  orthographic[orthographic_form] --> patternOutput[pattern_output]
  patternOutput --> rendering

Oklar kimliklerin ayni oldugunu degil, typed iliski kurulabildigini gosterir. Core’dan annotation’a dogru zorunlu geri bag yoktur; annotation core anchor’ina referans verir.

Yasak birlesimler

Yanlis birlestirme	Neden yasak	Dogru ayrim
token_form = token_occurrence	Deger ile corpus konumunu karistirir	Exact form ve ordered occurrence ayri
token_form = lexeme_form	Core orthography’yi linguistic authority yapar	Occurrence analysis ile bagla
normalized_text = token_form	Kaynak imla ve reconstruction kaybolur	Normalized key yalniz derived search verisi
guessed_stem = lexical_root	Yanlis global kok ve anlam uretir	Curated root assertion kullan
compound_entry = compound_occurrence	Terkip tanimi ile exact gecisi karistirir	Variant ve span-bound occurrence ayri
compound = segment	Lexical terkip ile yapisal secimi karistirir	Ayni span’i ayri typed annotation’lar kullanabilir
rendering_occurrence = compound_occurrence	Osmanlica coverage’i semantic terkip kaniti yapar	Iki domain ayri occurrence assertion’i yayinlar
compound_sense = child_sense	Eksik terkip anlamini yanlis tamamlar	Tam sense yoksa “anlam yok” de
text_span = text_selection	Contiguous tek-cumle anchor ile composition’i karistirir	Kesintili/cumleler arasi secim selection’dir
containment = compound_child	Geometriyi semantic parentage sayar	Reviewed typed child relation gerekir
accepted_authority = candidate	Skor veya generator ciktisini karar sayar	Candidate evidence ve curation ayri
derived_state = cache	Deterministik parity ve yayin kapisini kaybeder	Rebuild sozlesmelerini ayri tut
addressable = referenceable	Her tarihsel kaydi semantic edge endpoint’i yapar	Kapali reference kind katalogunu kullan

Uygulama kontrol listesi

F3-F9 schema, API veya pipeline degisikliginde:

1. Her yeni entity icin core, domain authority, occurrence annotation, control evidence, derived state veya cache siniflarindan tam biri secilir.
2. Form/deger kimligi ile corpus occurrence kimligi ayri tutulur.
3. Semantic assertion exact core release ve typed span/entity anchor’ina baglanir.
4. Normalize key, skor, frekans, current pointer ve hover projection’i authority alanina donusturulmez.
5. Compound, lexical, dictionary ve Ottoman domainleri generic polymorphic link ile birlestirilmez; typed iliskiler kullanilir.
6. Public wire kind’i yalniz kapali referenceable katalogdan secilir; UUID’den kind tahmin edilmez.
7. Legacy ad gerekiyorsa alias ve migration yonu yazilir; canonical machine key degistirilmez.
8. Bir tanim bu sayfayla uyusmuyorsa implementation ile sessizce cozulmez; ilgili mimari karar icin escalation acilir.